Moderne kunstenaars en de Grote Oorlog

Bij geen oorlog waren zoveel kunstenaars betrokken als bij de Eerste Wereldoorlog: Franse kubisten, Duitse expressionisten, Italiaanse futuristen nemen geestdriftig dienst, maar de tol is hoog. Alleen al in 1916 sterven Franz Marc, Umberto Boccioni, Rik Wouters en Enrique Granados. En de overlevenden torsen levenslange trauma’s mee. Maar uit het afgrijzen over de zinloze slachting worden ook Dada en De Stijl geboren.

expressionisme
Peter August Böckstiegel, Vertrek van de jongelingen naar de oorlog, 1914

Bij de mobilisatie van achtereenvolgens Oostenrijk, Rusland, Duitsland, Frankrijk, Engeland en Italië is het enthousiasme enorm, ook bij socialisten en anarchisten. Vele kunstenaars melden zich als vrijwilliger, hoewel de druk zo groot is dat vaak geen sprake is van ‘vrijwillig’. De eerste gesneuvelde kunstenaar is August Macke (1887–1914), lid van Der Blaue Reiter in München en opgeroepen in september 1914; voor hij een paar weken later sneuvelt in Champagne, schrijft hij: ‘In de oorlog zijn wij allen gelijk. Maar onder duizend dapperen treft de kogel een onvervangbare. Met zijn dood wordt de cultuur van het land een hand afgehouwen, een oog uitgerukt.’

expressionisme Blaue Reiter
August Macke, Abschied, 1914

Tegelijk heeft zijn vriend Franz Marc vrijwillig dienst genomen, die door dysenterie getroffen vanuit het veldhospitaal verwoordt hoe veel kunstenaars en intellectuelen over de oorlog denken: ‘Der Krieg geht umher. Europa ist krank am alten Erbübel und will gesund werden, darum will es den furchtbaren Blutgang […] Um Reinigung wird der Krieg geführt und das kranke Blut vergossen.’ Twee jaar later sneuvelt hij bij Verdun. Kort hiervoor schrijft hij zijn vrouw Maria hoe mensonterend de oorlog is en hoe profetisch zijn schilderij Tierschicksale uit 1913. Op de achterkant had hij namelijk geschreven: ‘Und alles Sein ist flammend Leid‘[1].

expressionisme - Blaue Reiter - Entartete Kunst
Franz Marc, Tierschicksale, 1913, Bazel

[1] Een niet letterlijk citaat uit de Dhammapada van de Pali-Kanon van Boeddha Siddhartha Gautama: ‘Das ganze Sein ist flammend Leid’.

De dichteres Else Lasker-Schüler schrijft een necrologie in het Berliner Tageblatt: ‘Der blaue Reiter ist gefallen, ein Großbiblischer, an dem der Duft Edens hing. Über die Landschaft warf er einen blauen Schatten. Er war der, welcher die Tiere noch reden hörte; und er verklärte ihre unverstandenen Seelen.’

expressionisme - Blaue Reiter
Franz Marc, Kämpfende Formen, 1914, München

Marcs vriend Paul Klee weet een veilige plaats te bewerkstelligen, als administrateur bij de luchtmachtopleiding in Beieren. Daar beschildert hij vliegtuigen en schildert hij neerstortende vogels en sterren. Al in 1915 schrijft hij zijn vrouw Lily: ‘Um mich aus meinen Trümmern herauszuarbeiten, musste ich fliegen. Und ich flog.’ Hij administreert de regimentskas zo goed dat ze hem pas in 1919 laten gaan.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

De expressionisten van Die Brücke proberen om plaatsing bij de infanterie te voorkomen. Ernst Ludwig Kirchner neemt vrijwillig dienst  bij de artillerie, maar al snel wordt hij met een zenuwinzinking opgenomen. Er volgen meer psychische problemen, zodat hij van het ene sanatorium naar het andere verhuist en uiteindelijk in Davos portretten van de ‘idioten’ daar vervaardigt.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Erich Heckel laat zich opleiden tot hospik en kan in dienst schilderen, met Kerstmis 1916 bijvoorbeeld de Ostender Madonna voor de gewonde soldaten.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

In Oostende ontmoet hij Max Beckmann, die ook dienst heeft genomen als verpleger: ‘Auf die Franzosen schieße ich nicht, von denen habe ich so viel gelernt. Auf die Russen auch nicht, Dostojewskij ist mein Freund.’ In 1915 krijgt hij een zenuwinzinking.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Brücke-schilder Max Pechstein overleeft inzet bij de infanterie aan het westfront en brengt indrukwekkende grafiekmappen uit: Kriegslithographien in 1917 en Sommeschlacht in 1918.

Wilhelm Morgner (1889-1917) is een veelbelovende jonge expressionist, die spiritualiteit van zowel protestantse als antroposofische snit in zijn diepgevoelde schilderijen verwerkt. In 1913 wordt hij opgeroepen voor dienst en in het begin van de oorlog raakt hij gewond aan het westfront. Na herstel wordt hij aan het oostfront ingezet, vervolgens dient hij als tekenaar in Bulgarije en Servië, om in 1917 in Vlaanderen te sterven als hij zich tegen gevangenneming verzet.

Als Oskar Kokoschka in Wenen uiteindelijk in 1915 vrijwillig dienst neemt, onder zware druk van zijn onwillige minnares Alma Mahler (die tabak heeft van zijn bezitterigheid), krijgt hij dankzij de bevriende architect Adolf Loos een plaats bij het k.u.k. eliteregiment dragonders. Dat verhindert niet dat hij in de Karpaten onmiddellijk zwaargewond raakt door een Russische bajonet in de borst en aan het hoofd. Eenmaal gerevalideerd raakt hij opnieuw zwaargewond aan het Isonzo-front in Italië. Eenmaal opgelapt zwaait hij af en neemt hij een baan aan de Dresdense academie aan om Wenen voorgoed te verlaten.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Kubisme en camouflage
Eveneens zwaargewond aan het hoofd raakt de radicale kubist Georges Braque, die enthousiast heeft dienst genomen in 1914. Franse kunstenaars, onder wie vele kubisten, nemen veelal vrijwillig dienst om ‘de mof’ tegen te houden: ‘Ils ne passeront pas!’ De schilders Roger de la Fresnaye en Fernand Léger brengen de hele oorlog aan het front door, maar de beeldhouwers Raymond Duchamp-Villon en Henri Gaudier-Brzeska, lid van de Engelse Vorticisten, sneuvelen.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

In 1915 wordt in het Franse leger de camouflagetechniek uitgevonden: de oudere schilder Lucien-Victor Guirand de Scévola (1871-1950) wordt belast met de camouflage van kanonnen en gebruikt de kubistische vervormingstechniek: ‘J’avais, pour déformer totalement l’objet, employé les moyens que les cubistes utilisent pour le représenter.’ Vele schilders, onder wie kubisten als Fernand Léger en André Mare, weten in zijn regiment ‘à dénaturer n’importe quelle forme’. Uiteindelijk geeft Guirand leiding aan 3000 soldaten aan het front en aan 1200 mannen en 8000 vrouwen die camouflagedoeken schilderen in fabrieken. Als Picasso voor het eerst een gecamoufleerd kanon in Parijs ziet, wijst hij Gertrude Stein: ‘Ja, dat hebben wíj bedacht, dat is kubisme.’

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

De schilder Solomon J. Solomon (1860-1927) organiseert de Britse camouflageafdeling; zijn uitzinnig ogende, veelkleurige patronen worden maar korte tijd gebruikt op de nieuwe Britse rupsbandpantserwagens, codenaam: tank. Maar de aan kubo-futuristische vervorming van het Vorticisme ontleende dazzle-techniek wordt nog tot begin jaren veertig toegepast op oorlogs- en vrachtschepen. In tegenstelling tot andere camouflagetechnieken is dazzle niet gericht op verbergen, maar op verwarren van vijandelijke periscopen: de schots en scheve geometrische vormen in contrasterende kleuren maken het lastig om omvang, snelheid en richting van een schip te bepalen.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Als de periscooptechniek in de Tweede Wereldoorlog verbetert, is het met de dazzle gedaan. Het concept is bedacht door de zeeschilder Norman Wilkinson, maar de Vorticist Edward Wadsworth is verantwoordelijk voor het bedazzelen van 2000 Britse schepen tussen 1915 en 1918. Picasso claimt ook deze uitvinding.
Stanley Spencer en de Vorticisten Wyndham Lewis, William Roberts, David Bomberg en C.R.W. Nevinson zijn officiële ‘War Artists’, toegevoegd aan Engelse en Canadese artillerie- en sappeureenheden.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Bombergs bijna-abstracte weergave van een ondergronds tunnelstelsel, een kubistische Piranesi-kerker, wordt geweigerd en hij moet een realistischer versie maken, die veel weg heeft van een gravure van M.C. Escher.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

De professor van al deze kunstenaars aan de Slade Academy, Henry Tonks, die medicijnen heeft gestudeerd en eveneens anatomie doceert aan London Hospital Medical School, ontwerpt met gedetailleerde pastels van verminkte gezichten hersteloperaties en draagt zo bij aan de ontwikkeling van de plastische chirurgie.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Oudere kunstenaars als Félix Vallotton, Maurice Denis, Pierre Bonnard en Edouard Vuillard, te oud voor frontdienst, schilderen de effecten van de oorlog in opdracht van het ministerie van Cultuur: in op de Duitsers heroverd niemandsland bij Verdun en in Champagne leggen Vallotton en Denis de onwerkelijke landschappen met geblakerde bomen en verpulverde huizen vast. Er worden tentoonstellingen mee georganiseerd om de schuld alvast bij Duitsland neer te leggen.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Vreemdelingenlegioen
Voor kunstenaars in Parijs biedt dienstneming in het Franse leger de mogelijkheid de Franse nationaliteit te verwerven; er worden speciale eenheden voor opgericht. Picasso is niet geïnteresseerd, maar tekent zijn Poolse vriend Guillaume Apollinaire als artillerist; aan het front schrijft die kalligrammen – gedichten in de vorm van het onderwerp, zoals een boom of een fontein.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Hoewel hij herstelt van een zware hoofdwond, sterft hij kort daarop aan de Spaanse griep die in 1918 tientallen miljoenen slachtoffers eist, onder wie Gustav Klimt en Egon Schiele in Wenen. Net als Emil Nolde in Duitsland portretteert Schiele de Russische krijgsgevangenen die hij moet bewaken en met wie hij vriendschappen sluit.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Ook de Tsjechen František Kupka en Otto Gutfreund nemen dienst in het Franse leger. Kupka wordt ziek, maar trekt in 1918 opnieuw ten strijde en krijgt het Légion d’Honneur en de Franse nationaliteit. Gutfreund wordt gearresteerd als hij betoogt tegen de beslissing Tsjechen als vijanden te beschouwen; hij wordt tewerkgesteld in een munitiefabriek. De kubistische beeldhouwer József Csáky dient eveneens in het Régiment des Volontaires Etrangers, maar in de Hongaarse afdeling, en krijgt de begeerde nationaliteit, net als de kubistische schilder Louis Marcoussis, geboren in Polen als Ludwik Markus. De Wit-Russische beeldhouwer Osip Zadkine verdient als hospik de Franse nationaliteit.

2 T UMAX     Mirage II        V1.4 [4]
Osip Zadkine, Ambulance russe, 1917, fusain sur papier, 25,5 x 33 cm, Musée d’histoire contemporaine
Constantin Brâncuși, de beeldhouwer die in 1904 van Roemenië naar Parijs loopt, stelt zijn atelier ter beschikking aan het Rode Kruis en breit sokken, handschoenen en mutsen voor frontsoldaten. Aan het oostfront raakt de Rayonist Michaïl Larionov in 1915 zwaargewond en mag hij zich met zijn vrouw Natalia Gontsjarova in Parijs vestigen, waar ze onmiddellijk door Serge Diaghilev voor de aankleding van de Ballets Russes worden gerekruteerd.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Kees van Dongen stuurt zijn vrouw en dochter naar het veilige Nederland, maar blijft zelf in Parijs vanwege zijn nieuwe minnares. Piet Mondriaan is in 1914 toevallig in Nederland om zijn vader te bezoeken en kan vervolgens vier jaar niet terug naar Parijs. Hetzelfde overkomt Marc Chagall, die voor de verjaardag van zijn zuster naar Wit-Rusland reist en de rekruten naar het front ziet afreizen en de gewonden en verminkten de andere kant op ziet komen.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Futurisme
De Italiaanse futuristen staan te springen om aan de lang verbeide oorlog deel te nemen. Na een jaar zware druk van de irredentisten, die het Italiaans grondgebied flink willen uitbreiden ten koste van Oostenrijk, stort het straatarme land zich in 1915 in de oorlog. Behalve op gebiedsuitbreiding zijn de Futuristen gericht op ronkende machines die dood en verderf zaaien en op vernietiging van de oude orde. Dichter en voorman Filippo Tommaso Marinetti, schilder en beeldhouwer Umberto Boccioni en architect Antonio di Sant’Elia nemen dienst en de laatste sneuvelt, terwijl Boccioni in augustus 1916 door paardenhoeven wordt vertrapt tijdens een cavalerietraining.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Carlo Carrà laat zich opnemen in een militair ziekenhuis in Ferrara en ontmoet daar de broers Alberto Savinio en Giorgio de Chirico, die eveneens de oorlog zijn ontvlucht, en ontwikkelt met hen de Pittura Metafísica. Giorgio Morandi neemt vrijwillig dienst, maar krijgt een zenuwinzinking en wordt ontslagen uit dienst.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Gino Severini brengt de oorlog in Parijs door, waar hij eerst kanonnen en pantsertreinen schildert, gelardeerd met futuristische teksten (zoals het geluid van sissende granaten en groeiend gras), vervolgens passerende gewondentreinen in overwegend kubistische stijl, om in 1916 radicaal met de avant-garde te breken en een moeder met kind te schilderen als twintigste-eeuwse madonna. Dit nieuwe classicisme wordt door Picasso en vele anderen opgepikt en wordt de stijl van de retour à l’ordre, zoals Jean Cocteau het noemt.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

België in Nederland
Nederland blijft neutraal en mag daarom vluchtelingen uit vele landen opvangen. De Franse kubist Henri Le Fauconnier (1881-1946) is voor een tentoonstelling in Domburg als de oorlog uitbreekt en besluit in Nederland te blijven om de dienst te ontlopen. Eerst in Zeeland, vervolgens in Zandvoort en tenslotte in Bergen (N-H) verruilt hij het verstandelijke kubisme voor een emotioneel expressionisme met forse contouren en vette, donkere penseelstreken, waarmee hij vooral Amsterdamse kunstenaars als Leo Gestel en Charley Toorop aanspreekt: de Bergense School is geboren.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

In Bergen vestigt zich tevens de Hongaarse avant-gardist Béla Czóbel (1883–1976), die daar de plaatselijke dominee in fauvistische stijl vereeuwigt.
Belgische vluchtelingen zijn er natuurlijk het meest: in september 1914 overspoelt een miljoen vluchtelingen de Nederlandse grens en hoewel de meesten voor Kerst alweer terugkeren, zit een aantal hier de oorlog uit. De expressionisten Frits Van den Berghe en Gustave De Smet werken in Laren en Amsterdam. Gevluchte soldaten worden geïnterneerd in kamp Zeist. Raoul Hynckes wordt per vergissing vrijgelaten en zal nooit meer naar Brussel terugkeren: van impressionist wordt hij uiteindelijk een van de bekendste Magisch Realisten. Als zich bij de Mechelse fauvist Rik Wouters oogkanker openbaart, wordt hij vrijgelaten om een jaar later in Amsterdam te sterven.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

De Antwerpse schilder Georges Vantongerloo raakt gewond en wordt uit dienst ontslagen. Als vluchteling in Voorburg doorloopt hij verschillende stijlen voor hij zich in 1916 tot de abstracte beeldhouwkunst bekeert en prompt door Theo van Doesburg wordt ingelijfd bij De Stijl, het Nederlandse artistieke antwoord op de vernietiging van de oude wereld.
Na de val van Antwerpen vluchten vele soldaten naar Engeland. De Vlaamse expressionist Constant Permeke raakt zwaargewond en wordt opgekalefaterd in Engeland, waar hij zijn vrouw en moeder weerziet en zijn vrienden Edgard Tytgat en Gustave van de Woestijne.
Andere Belgen werken in Parijs: de oude symbolist Jean Delville maakt het ene propagandaschilderij na het andere en Henry de Groux wordt zo aangegrepen door persverslagen van de hel in de loopgraven dat hij een reeks hartverscheurende etsen maakt van de ontmenselijking, gesymboliseerd door gasmaskers.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Ook Zwitserland is een wijkplaats voor talloze kunstenaars die de oorlog willen ontlopen. De piepjonge expressionist Frans Masereel maakt in Zwitserland tussen 1917-20 een kleine duizend tekeningen in dagelijkse afleveringen in het pacifistische tijdschrift La Feuille, waarbij hij de verschrikkingen van de oorlog in beeld brengt. In Zürich stichten Franse, Duitse en Roemeense kunstenaars en dichters Dada, een nihilistische beweging tegen de absurditeit van de oorlog.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Meer nog dan schilders vallen componisten aan de oorlog ten offer. Albéric Magnard (1865-1914) wordt begin september 1914 door Duitse soldaten in zijn eigen huis gedood, nadat hij een Duitse soldaat heeft neergeschoten. De Engelse componisten Cecil Coles (1888-1918), George Butterworth (1885-1916) en Ernest Farrar (1887-1918), de Australiër Frederick Septimus Kelly (1881-1916), de Fransman Fernand Halphen (1872-1917) en de Duitser Rudi Stephan (1887-1915) sneuvelen. Als Enrique Granados in maart 1916 uit Amerika terugkeert wordt zijn schip in het kanaal getorpedeerd; hij verdrinkt als hij zijn vrouw probeert te redden.
Na de wapenstilstand in november 1918, als de stofwolken zijn opgetrokken, blijkt de slachting onder de overlevenden. Waar kubisten hun penseel weer oppakken en in gewijzigde stijl doorwerken en de futuristen zich achter de Nieuwe Orde van Mussolini scharen, blijken de expressionisten allemaal getraumatiseerd. De beeldhouwer Wilhelm Lehmbruck pleegt zelfmoord in 1919, de fragiele en labiele Ernst Ludwig Kirchner in 1938, nadat zijn werk door de nazi’s is verketterd. Nadat ze haar enige zoon aan het westfront heeft verloren, wijdt Käthe Kollwitz haar werk aan Nie wieder Krieg.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Otto Dix blijft de oorlog tekenen, etsen en schilderen tot zijn levenseinde. Georg Grosz en Helmut Herzfeld verengelsen hun namen als protest tegen de strijdkreet ‘Gott strafe England’. Direct na de oorlog vormen George Grosz en John Heartfield de kern van de radicaal politieke Dada Berlijn.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

In het gevangenkamp Colsterdale in Yorkshire ontstaat een nieuw kubo-futuristisch expressionisme doordat Duitse kunstenaars en architecten elkaar ontmoeten. Fritz Fuhrken, Otto Nebel en anderen ontwikkelen dit ‘Colsterdaler Expressionismus’ en nemen dat pas eind 1919 mee naar huis, waar ze de kunstenaarsgemeenschap Der Fels oprichten.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Hoewel de Eerste Wereldoorlog bij kunstenaars in alle deelnemende landen veel leed en trauma heeft veroorzaakt, lijken de gevolgen voor de Duitse expressionisten radicaler te zijn geweest dan elders. Tegelijkertijd doet de oorlog in de dichtstbijzijnde neutrale landen radicale breuken ontstaan met zowel de negentiende-eeuwse kunsttraditie als met uitgerekend het expressionisme (de ‘Neo-Romantiek’): Dada in Zwitserland en de Stijl in Nederland.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s